Journal of Health Research and Development

fa نقش آسیب‌پذیری اجتماعی در تبیین الگوهای باروری: مطالعه موردی شهر مشهد سال 1402 "The Role of Social Vulnerability in Explaining Fertility Patterns: A Case Study of Mashhad The year 2023–2024 تخصصي Special پژوهشي Original <div style="text-align: justify;">سابقه و هدف: باروری یکی از شاخص‌های کلیدی جمعیتی است که تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار دارد. طی دهه‌های اخیر، ایران و به‌ویژه شهر مشهد با تغییرات قابل توجهی در سطح باروری روبه‌رو بوده‌اند که نابرابری‌های فضایی و اجتماعی نقش مهمی در آن دارند. این پژوهش با هدف بررسی رابطه میان شاخص‌های آسیب‌پذیری اجتماعی و باروری در مناطق شهری مشهد انجام شد. مواد و روش‌ها: این مطالعه به‌صورت ترکیبی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با بهره‌گیری از روش دلفی و نظر ۲۷ کارشناس، ۱3 متغیر در شش بعد آسیب‌پذیری اجتماعی شناسایی و با روش تحلیل سلسله‌مراتبی  وزن‌دهی شد. در بخش کمی، داده‌ها از ۲۷۷ واحد خدماتی و سامانه سینا با پوشش بیش از ۳.۵ میلیون نفر گردآوری و با آمار توصیفی، آزمون همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و نرمال‌سازی Z-score در نرم‌افزار SPSS تحلیل گردید. یافته‌ها: ابعاد اقتصادی–اجتماعی و خانوادگی بیشترین اثر را بر باروری دارند. شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری اجتماعی ۱۶.۴ درصد از واریانس نرخ باروری را تبیین کرد(F=23.20، df=6،268،P<0.001 ) نرخ باروری در مناطق کم‌برخوردار بیشتر از مناطق مرکزی بود. ساختار خانواده (r=0.497) و وضعیت اجتماعی–اقتصادی (r=0.460) با باروری رابطه مثبت و زیرساخت‌های بهداشتی رابطه منفی داشتند (r=-0.363). نتیجه گیری: الگوهای باروری شهری در مشهد به‌طور همزمان تحت تأثیر نابرابری‌های اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و فضایی قرار دارند. بنابراین، سیاست‌های جمعیتی و برنامه‌ریزی شهری باید بر کاهش نابرابری‌هاو تقویت زیرساخت‌های اجتماعی و بهداشتی تمرکز کنند. این مطالعه تأکید می‌کند برای درک دقیق تغییرات باروری و طراحی سیاست‌های مؤثر، لازم است رویکردی جامع در نظر گرفته شود.  </div> <div style="text-align: justify;">Background and purpose: Fertility is one of the key demographic indicators influenced by economic, social, and cultural factors. In recent decades, Iran—particularly the city of Mashhad—has experienced significant fertility changes in which spatial and social inequalities play an important role. This study aimed to examine the relationship between social vulnerability indicators and fertility patterns in the urban areas of Mashhad. Materials and methods: This mixed-method (qualitative–quantitative) study employed the Delphi technique with 27 experts to identify and prioritize 14 variables across six dimensions of social vulnerability, weighted through the Analytic Hierarchy Process (AHP). Quantitative data were collected from 277 service units and the SINA health system, covering a population of over 3.5 million people. Data were analyzed using descriptive statistics, Pearson correlation, multiple linear regression, and Z-score normalization in SPSS software. Results: The findings revealed that socio-economic and family dimensions had the greatest influence on fertility. The composite index of social vulnerability explained 16.4% of the variance in the total fertility rate (F=23.20, df=6,268, P<0.001). Fertility rates were higher in disadvantaged areas than in central districts. Family structure (r=0.497) and socio-economic status (r=0.460) were positively correlated with fertility, while public health infrastructure showed a negative correlation (r=-0.363).         Conclusion: Urban fertility patterns in Mashhad are simultaneously influenced by economic, social, familial, and spatial inequalities. Therefore, population policies and urban planning should focus on reducing these inequalities, improving spatial equity, and strengthening social and healthcare infrastructure. This study emphasizes that a comprehensive and multidimensional approach is necessary to accurately understand fertility changes and to design effective policies.  </div> باروری, آسیب‌پذیری اجتماعی, نابرابری فضایی Fertility, Social vulnerability, Spatial inequality 0 0 http://jhrd.trjums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-180-1&slc_lang=fa&sid=1 ali Pezhhan وجیهه شایسته شیران Pezhhan_ali@yahoo.com 4230744961 10031947532846002392 No Islamic Azad University, Tehran , Iran دانشگاه ازاد واحد تهران مرکزی vajihehe shayesteh shiran علی پژوهان shayestehv1@mums.ac.ir 0932300361 0009-0004-5111-0450 Yes Islamic Azad University, Tehran , Iran دانشگاه ازاد واحد تهران مرکزی ehsan mousa farkhani احسان موسی فرخانی Farkhanie@mums.ac.ir 0871219344 10031947532846002394 No Mashhad University of Medical Sciences دانشگاه علوم پزشکی مشهد seyed reza moini سید رضا معینی Rezamoini43@gmail.com 0490985726 10031947532846002395 No Islamic Azad University, Tehran , Iran دانشگاه ازاد واحد تهران مرکزی