fa نقش آسیب‌پذیری اجتماعی در تبیین الگوهای باروری: مطالعه موردی شهر مشهد سال 1402 تخصصي Special پژوهشي Original <strong>سابقه و هدف</strong>: باروری یکی از شاخص‌های کلیدی جمعیتی است که تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار دارد. طی دهه‌های اخیر، ایران و به‌ویژه شهر مشهد با تغییرات قابل توجهی در سطح باروری روبه‌رو بوده‌اند که نابرابری‌های فضایی و اجتماعی نقش مهمی در آن دارند. این پژوهش با هدف بررسی رابطه میان شاخص‌های آسیب‌پذیری اجتماعی و باروری در مناطق شهری مشهد انجام شد.<br> <br> <strong>مواد و روش‌ها</strong>: این مطالعه به‌صورت ترکیبی (کیفی&ndash;کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با بهره‌گیری از روش دلفی و نظر ۲۷ کارشناس، ۱3 متغیر در شش بعد آسیب‌پذیری اجتماعی شناسایی و با روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) وزن‌دهی شد. در بخش کمی، داده‌ها از ۲۷۷ واحد خدماتی و سامانه سینا با پوشش بیش از 3/5 میلیون نفر گردآوری و با آمار توصیفی، آزمون همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و نرمال‌سازی Z-score در نرم‌افزار SPSS تحلیل گردید.<br> <br> <strong>یافته‌ها</strong>: نتایج نشان داد ابعاد اقتصادی&ndash;اجتماعی و خانوادگی بیشترین اثر را بر باروری دارند. شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری اجتماعی 16/4 درصد از واریانس نرخ باروری را تبیین کرد(F=23/20 df= 6/268 &nbsp;P P<0/001) نرخ باروری در مناطق کم‌برخوردار بیشتر از مناطق مرکزی بود. ساختار خانواده (0/497=r) و وضعیت اجتماعی&ndash;اقتصادی (460/0=r) با باروری رابطه مثبت و زیرساخت‌های بهداشتی رابطه منفی داشتند (0/363=r).<br> <br> <strong>نتیجه گیری:</strong> الگوهای باروری شهری در مشهد به‌طور همزمان تحت تأثیر نابرابری‌های اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و فضایی قرار دارند. بنابراین، سیاست‌های جمعیتی و برنامه‌ریزی شهری باید بر کاهش نابرابری‌ها، بهبود عدالت فضایی و تقویت زیرساخت‌های اجتماعی و بهداشتی تمرکز کنند. این مطالعه تأکید می‌کند برای درک دقیق تغییرات باروری و طراحی سیاست‌های مؤثر، لازم است رویکردی جامع و چندبعدی در نظر گرفته شود. <strong>Background</strong>: Fertility is one of the key demographic indicators influenced by economic, social, and cultural factors. In recent decades, Iran&mdash;particularly the city of Mashhad&mdash;has experienced significant fertility changes in which spatial and social inequalities play an important role. This study aimed to examine the relationship between social vulnerability indicators and fertility patterns in the urban areas of Mashhad.<br> <br> <strong>Methods:</strong> This mixed-method (qualitative&ndash;quantitative) study employed the Delphi technique with 27 experts to identify and prioritize 13variables across six dimensions of social vulnerability, weighted through the Analytic Hierarchy Process (AHP). Quantitative data were collected from 277 service units and the SINA health system, covering a population of over 3.5 million people. Data were analyzed using descriptive statistics, Pearson correlation, multiple linear regression, and Z-score normalization in SPSS software.<br> <br> <strong>Results: </strong>The findings revealed that socio-economic and family dimensions had the greatest influence on fertility. The composite index of social vulnerability explained 16.4% of the variance in the total fertility rate (F=23.20, df=6.268, P<0.001). Fertility rates were higher in disadvantaged areas than in central districts. Family structure (r=0.497) and socio-economic status (r=0.460) were positively correlated with fertility, while public health infrastructure showed a negative correlation (r=-0.363).<br> <br> <strong>Conclusion:</strong> Urban fertility patterns in Mashhad are simultaneously influenced by economic, social, familial, and spatial inequalities. Therefore, population policies and urban planning should focus on reducing these inequalities, improving spatial equity, and strengthening social and healthcare infrastructure. This study emphasizes that a comprehensive and multidimensional approach is necessary to accurately understand fertility changes and to design effective policies.<br> <br> <strong>Keywords</strong>: <span style="color:#2980b9;">Fertility, Social vulnerability, Spatial inequality, Human capital, Mashhad</span> <hr><strong>Acknowledgments</strong>: The authors would like to express their sincere gratitude to Mashhad University of Medical Sciences for providing the research facilities and resources that contributed to the completion of this study.<br> <br> <strong>Conflict of Interest</strong>: The authors declare that they have no conflicts of interest related to this article.<br> <br> <strong>Data and Materials Availability</strong>: The data generated and/or analyzed during the current study are available from the corresponding author upon reasonable request.<br> <br> <strong>Consent for Publication:&nbsp;</strong>Not applicable to this study, as it involved the use of secondary, de-identified data.<br> <br> <strong>Ethics Approval and Consent to Participate:&nbsp;</strong>This study was conducted in accordance with the principles outlined in the Declaration of Helsinki. The study was carried out after obtaining the necessary research approvals and ethical clearance from the Central Tehran Branch of Islamic Azad University (Ethics Committee approval No. IR.IAU.CTB.REC.1404.235). As the study used secondary, de-identified data, individual informed consent to participate was not required.<br> <br> <strong>Funding</strong>: This article was derived from the doctoral dissertation of Vajieh Shayesteh Shiran in Demography at the Central Tehran Branch of Islamic Azad University.<br> <br> <strong>Authors&rsquo; Contributions</strong> : Vajieh Shayesteh Shiran: Conceptualization and study design, data collection and preparation, data analysis, and manuscript drafting. Ali Pejhan, PhD: Scientific supervision of the research, guidance throughout the study, and final approval of the manuscript as the corresponding author. Ehsan Mousafarokhani, PhD: Contribution to the study methodology, specialized data analysis, interpretation of the findings, and critical revision of the manuscript. Seyed Reza Moeini, PhD: Contribution to the critical revision of the manuscript and final approval of the completed version.&nbsp;<br> All authors have read and approved the final version of the manuscript and accept responsibility for the accuracy and integrity of its content. باروری, آسیب‌پذیری اجتماعی, سرمایه انسانی Fertility, Social vulnerability, Spatial inequality, Human capital, Mashhad 27 39 http://jhrd.trjums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-180-1&slc_lang=fa&sid=1 Vajihehe Shayesteh shiran وجیهه شایسته شیران shayestehv1@mums.ac.ir 4230744961 10031947532846002941 No PhD Student, Department of Demography, Department of Social Sciences, Faculty of Communication Sciences and Media Studies, Islamic Azad University, Tehran, Iran دانشجوی دکتری جمعیت شناسی، علوم اجتماعی ، علوم اجتماعی و ارتباطات ، ازاد واحد تهران مرکزی، تهران، ایران Ali Pezhhan علی پژهان Pezhhan_ali@yahoo.com 0932300361 0009-0004-5111-0450 Yes Assistant Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Communication Sciences and Media Studies, Islamic Azad University, Tehran, Iran. استادیار، علوم اجتماعی ، علوم اجتماعی و ارتباطات ، ازاد واحد تهران مرکزی، تهران، ایران Ehsan Mousa farkhani احسان موسی فرخانی Farkhanie@mums.ac.ir 0871219344 10031947532846002943 No Department of Epidemiology, School of Health, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad, Iran استادیار، گروه اپیدمیولوژی ، دانشکده بهداشت ، دانشگاه علوم پزشکی مشهد ، مشهد ، ایران Seyed reza Moini سید رضا معینی Rezamoini43@gmail.com 0490985726 10031947532846002944 No Associate Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Communication Sciences and Media Studies, Islamic Azad University, Tehran, Iran. دانشیار ، علوم اجتماعی ، علوم اجتماعی و ارتباطات ، ازاد واحد تهران مرکزی، تهران، ایران